หอเตือนภัยเป็นเครื่องมือที่สำคัญอีกชนิดหนึ่งที่ประเทศไทยนำมาใช้ในระบบการเตือนภัยซึ่งหอเตือนภัยนี้จะถูกติดตั้งอยู่ในพื้นที่ที่เสี่ยงภัยธรรมชาติ เพื่อเผยแพร่ข้อมูลและการเตือนภัยพิบัติต่างๆ ล่วงหน้า ให้ประชาชนสามารถหลีกหนีจากภัยพิบัติที่คาดว่าจะเกิดขึ้นในพื้นที่นั้น ๆ ได้เช่น สึนามิ น้ำท่วม ดินถล่ม ลฯ ซึ่งหอเตือนภัยทั้งหมดที่มีอยู่ ณ พ.ศ.๒๕๕๑ ยกเว้นที่ติดตั้งโดยจังหวัดกระบี่ ควบคุมโดยศูนย์เตือนภัยพิบัติแห่งชาติ (ศภช.) เมื่อเกิดภัยพิบัติที่คาดว่าจะเกิดอันตรายกับประชาชน ศูนย์เตือนภัยพิบัติแห่งชาติจะกดสัญญาณเตือนภัย จากนั้นสัญญาณดังกล่าวจะถูกส่งผ่านดาวเทียมไปยังหอเตือนภัยซึ่งติดตั้งไว้ ณ จุดเสี่ยงภัยตามส่วนต่างๆ ของประเทศไทย รวมทั้งส่งผ่านไปยังชุมชนใกล้เคียงผ่านทางการสื่อสารด้วยคลื่นวิทยุ ซึ่งระบบหอเตือนภัยสามารถทำงานได้ด้วยตนเอง ทั้งในสภาวะปกติและในสภาวะฉุกเฉินหรือคับขัน อันเนื่องมาจากการเกิดภัยพิบัติในวงกว้าง จนเป็นเหตุให้ระบบจ่ายไฟฟ้าภาคพื้นดิน  เกิดการขัดข้องเป็นเวลายาวนาน  หรือในกรณีที่เครือข่ายสื่อสารภาคพื้นดินอื่น ๆ ถูกทำลายหรือไม่สามารถใช้งานได้เนื่องจากการขัดข้องของ
กระแสไฟฟ้า เป็นต้น

       Warning tower is used in Thailand as one of the important tools in disaster risk areas to disseminate information and notify people to escape from the disaster which might occur in the area such as tsunami, flash flood, land-slide, and etc. The towers, excluding those installed by Krabi province, are controlled by the National Disaster Warning Center (NDWC) (2008). Information about the disaster which may generate into the area, will be distributed by NDWC. Generally, the warning towers could work automatically after receiving transmitted data via satellite, and also through the local community via radio frequency (FR) communication. It would be functioned even in an emergency situation which causes destruction in a rest area and subject of the failure of power generation system or ground communication systems.

       ประเทศไทยได้จัดตั้งศูนย์เตือนภัยพิบัติแห่งชาติขึ้นและเริ่มปฏิบัติงานเมื่อวันที่ ๓๐ พฤษภาคม พ.ศ.๒๕๔๘ โดยมีหน้าที่รับผิดชอบการเตือนภัยพิบัติอันเกิดจากธรรมชาติทุกชนิด และทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางการกระจายข่าวที่เกี่ยวข้องกับภัยพิบัติดังกล่าว ในการดำเนินงานของศูนย์เตือนภัยพิบัติแห่งชาติ เจ้าหน้าที่และผู้บริหารของศูนย์เตือนภัยพิบัติแห่งชาติ จะต้องทำการศึกษาวิเคราะห์ความรุนแรงของภัยพิบัติที่อาจจะเกิดขึ้น เพื่อดำเนินการแจ้งเตือนภัยผ่านระบบต่างๆ อาทิ หอเตือนภัยที่ติดตั้งในชุมชนหรือจุดเสี่ยงภัยต่างๆ สถานีโทรทัศน์รวมการเฉพาะกิจแห่งประเทศไทย สถานีวิทยุกระจายเสียงกรมประชาสัมพันธ์ ระบบข้อความสั้น (SMS) รวมถึงการแจ้งหน่วยงานป้องกันและบรรเทาภัยอื่นด้วย
       หอเตือนภัยเกิดขึ้นหลังจากปรากฏการณ์คลื่นยักษ์สึนามิเมื่อเดือนธันวาคม พ.ศ.๒๕๔๗ ซึ่งเป็นเหตุการณ์ที่สร้างความเสียหายแก่ชีวิตและทรัพย์สินของประชาชนเป็นอย่างมาก โดยเหตุการณ์ดังกล่าวนี้เกิดจากแผ่นดินไหวใต้ทะเลขนาด ๙.๓ ริกเตอร์ (Richter) นอกชายฝั่งทะเลทางตะวันตกเฉียงเหนือของเกาะสุมาตรา ประเทศอินโดนีเซีย ส่งผลให้เกิดคลื่นสึนามิที่คร่าชีวิตผู้คนในแถบมหาสมุทรอินเดียไป มากกว่า ๒๐๐,๐๐๐ คน ธรณีพิบัติภัยรุนแรงครั้งนั้นทำให้ประเทศไทยตื่นตัวและเริ่มวางระบบหอเตือนภัยตามจุด ที่มีความเสี่ยงต่อการเกิดภัยพิบัติทางธรรมชาติ โดยรัฐบาลไทยได้มอบหมายให้กรมอุตุนิยมวิทยาเป็นผู้ดำเนินการจัดซื้อจัดจ้างเละติดตั้งหอเตือนภัย เพื่อส่งมอบให้ศูนย์เตือนภัยพิบัติแห่งชาติ ซึ่งเป็นผู้ใช้งาน โดยโครงการมีการกำหนดระยะเวลาที่จะติดตั้งหอเตือนภัยทั้งหมด ๓ ระยะ [๑] (ในปี พ.ศ.๒๕๕๐ ได้มีการดำเนินการไป ๒ ระยะ) คือระยะที่ ๑ เป็นการติดตั้งหอเตือนภัยทั้งหมด ๗๙ แห่งในพื้นที่เสี่ยงภัยบริเวณจังหวัดภาคใต้ฝั่งตะวันตก ระยะที่ ๒ เป็นการติดตั้งหอเตือนภัยทั้งหมด ๔๘ แห่งในพื้นที่เสี่ยงภัยบริเวณจังหวัดภาคใต้ฝั่งตะวันออก ภาคตะวันออกและภาคเหนือ และในระยะที่ ๓ เป็นการติดตั้งหอเตือนภัยทั้งหมด ๑๔๔ แห่งบริเวณจังหวัดภาคกลาง ภาคเหนือ และภาคตะวันออกเฉียงเหนือ [๑] [๒] การดำเนินการติดตั้งหอเตือนภัยในทุกระยะถือว่าเป็นภารกิจสำคัญ เนื่องจากเป็นสิ่งที่จะช่วยยกระดับความปลอดภัยในชีวิตให้กับประชาชนและนักท่องเที่ยว รวมทั้งเป็นการสร้างความอุ่นใจ รวมถึงลดความเสียหายต่อชีวิตและทรัพย์สินของประชาชนเมื่อเกิดภัยพิบัติธรรมชาติด้วย

        ๔.๑ การทำงานของระบบเตือนภัย

        ระบบหอเตือนภัยประกอบด้วย ส่วนควบคุมหลักซึ่งตั้งอยู่ ณ ห้องปฏิบัติการ ศูนย์เตือนภัยพิบัติแห่งชาติ จังหวัดนนทบุรี ซึ่งทำหน้าที่ในการวิเคราะห์ข้อมูลซึ่งมาจากหลายแหล่งข้อมูล ทั้งในประเทศและต่างประเทศ ซึ่งแหล่งข้อมูลที่สำคัญจากในประเทศประกอบด้วย กรมอุตุนิยมวิทยา กรมทรัพยากรธรณี กรมอุทกศาสตร์ กรมทรัพยากรน้ำ กรมชลประทาน กรมควบคุมมลพิษ การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย กรมป่าไม้ กรมอุทยานแห่งชาติ กรมป้องกันและบรรเทา-สาธารณภัย เป็นต้น ส่วนแหล่งข้อมูลที่สำคัญจากต่างประเทศประกอบด้วย ศูนย์เตือนภัยสึนามิภูมิภาค แปซิฟิค (Pacific Tsunami Warning Center: PTWC) สำนักงานอุตุนิยมวิทยาแห่งประเทศญี่ปุ่น (Japan Meteorological Agency: JMA) หน่วยสำรวจธรณีวิทยา ประเทศสหรัฐอเมริกา (United States Geological Survey: USGS) องค์กรการบริหารสมุทรศาสตร์และบรรยากาศแห่งชาติสหรัฐอเมริกา (National Oceanic and Atmospheric Administration: NOAA) ศูนย์แผ่นดินไหวแห่งสหภาพยุโรปและทะเลเมดิเตอเรเนียน (European Mediterranean and Seismological Center: EMSC) เป็นต้น [๓] [๔]

        หอเตือนภัยที่ติดตั้งในสถานที่จริงสามารถแจ้งเตือนได้หลายภาษาเช่น ภาษาไทย ภาษาอังกฤษ ภาษาเยอรมัน ภาษาจีน และภาษาญี่ปุ่น นอกจากนี้ หอเตือนภัยยังสามารถส่งข้อความได้หลายรูปแบบประกอบด้วย

        ก) เพลงชาติ
        ข) ข้อความทดสอบสัญญาณ
        ค) เตือนภัยแผ่นดินไหว
        ง) แจ้งเตรียมพร้อมเฝ้าระวังคลื่นสึนามิ
        จ) แจ้งเตือนภัยสึนามิ
        ฉ) แจ้งเตือนภัยพายุฝนฟ้าคะนอง
        ช) แจ้งเตือนคลื่นลมแรง
        ซ) แจ้งยกเลิกสถานการณ์
        ฌ) แจ้งเตือนภัยฝนตกหนัก(ระยะที่ ๒)
        ญ) แจ้งเตรียมพร้อมเฝ้าระวังน้ำท่วม(ระยะที่ ๒)
        ฎ) แจ้งเตือนภัยน้ำท่วม(ระยะที่ ๒)
        ฏ) แจ้งเตือนพายุฤดูร้อน(ระยะที่ ๒)

        นอกจากเสียงซึ่งเป็นข้อความแล้ว หอเตือนภัยยังมีเสียงไซเรนประกอบด้วย โดยส่วนประกอบของข้อความส่วนใหญ่มีลักษณะ ดังนี้

        ตัวอย่างรูปแบบข้อความเตือนภัย (เสียงสัญญาณไซเรน)

       (คำประกาศ) “โปรดทราบ โปรดทราบ ขณะนี้เกิด คลื่นสึนามิ ขอให้ออกจากชายหาดให้ไกลที่สุด ไปยัง พื้นที่สูงโดยด่วน โปรดทราบ โปรดทราบ ขณะนี้เกิด คลื่นสึนามิ ขอให้ออกจากชายหาดให้ไกลที่สุด ไปยัง พื้นที่สูงโดยด่วน”
(เสียงสัญญาณไซเรน)

          ก) ภาคใต้ฝั่งตะวันตกจำนวน ๗๙ หอ
        ข) ภาคใต้ฝั่งตะวันออกและภาคตะวันออกจำนวน ๓๔ หอ
        ค) ภาคอื่นๆ จำนวน ๑๔ หอ

        หอเตือนภัยถูกนำมาติดตั้งอยู่ในพื้นที่ที่มีภูมิประเทศหลากหลายและกระจายตัวอยู่ในหลายพื้นที่ทั่วประเทศ ในการเตือนภัยของศูนย์เตือนภัยพิบัติแห่งชาติมีความจำเป็นต้องตรวจสอบ สถานะความพร้อมใช้งานของหอเตือนภัยทุกหอ ดังนั้นเทคโนโลยีสื่อสารที่นำมาใช้จึงต้องเป็นเทคโนโลยีที่มีความเหมาะสมและสามารถสื่อสารได้ครอบคลุมพื้นที่ และเป็นการสื่อสารในลักษณะสองทางเช่น เทคโนโลยีดาวเทียมสื่อสารแบบค้างฟ้า (Geostationary Satellite) และระบบดาวเทียมสื่อสารที่หอเตือนภัยใช้งานอยู่คือ ระบบดาวเทียมอินมาแซท ดีพลัส (Inmarsat D+) ซึ่งมีการทำงานในลักษณะที่คล้ายกับเพจเจอร์สองทาง(2-way pager) คือศูนย์เตือนภัยพิบัติแห่งชาติสามารถส่งคำสั่งต่างๆ ไปยังหอเตือนภัยที่มีอยู่ และหอเตือนภัยก็สามารถรายงานผลหรือตอบกลับมายังศูนย์เตือนภัยพิบัติแห่งชาติได้
        การติดตั้งหอเตือนภัยจำเป็นต้องคำนึงถึงการเปลี่ยนแปลงของชุมชน อาทิเช่น การขยายตัวของชุมชน ในกรณีที่ต้องการให้การเตือนภัยครอบคลุมพื้นที่ที่เปลี่ยนไปจากเดิมจะสามารถทำได้โดยการวางโครงข่ายสื่อสารลูกผสม (Hybrid Communication Networks) ดังแสดงในรูปที่ ๗.๑ ซึ่งประกอบด้วยโครงข่ายดาวเทียมและการถ่ายทอดสัญญาณผ่านโครงข่ายวิทยุ (Radio Frequency:RF) เพื่อให้เข้าถึงหอกระจายข่าวในชุมชน หรือสถานีรับสัญญาณเตือนภัย

        สำหรับประเทศที่พัฒนาแล้ว ระบบเตือนภัยล่วงหน้าและการบริหารจัดการกับภัยพิบัติ เป็นโครงสร้างพื้นฐานและการวางแผนล่วงหน้าที่สำคัญ การผสมผสานเทคโนโลยีประมวลผล อาทิ ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (Geographical Information System: GIS) ระบบฐานและคลังข้อมูล (Database and Data Warehousing System) ระบบการจำลองสถานการณ์ (Scenario Simulation System) เข้ากับระบบสื่อสาร อาทิ โครงข่ายไร้สายแบบเมช (Wireless Mesh Network) และระบบตรวจวัดอื่นๆ อาทิ โครงข่ายเครื่องตรวจวัดแบบไร้สาย (Wireless Sensor Networks) จะสร้างประโยชน์อย่างสูงให้กับการเตือนภัยล่วงหน้า หลักการสำคัญประการหนึ่ง ของการเตือนภัยล่วงหน้าคือการดำเนินการออกแบบและจัดทำระบบให้ข้อมูลเหตุการณ์วิกฤติที่สำคัญจากการตรวจวัด (เช่นการเกิดแผ่นดินไหว หรือระดับน้ำในมหาสมุทรที่ผิดปกติไป) ถูกส่งมาถึงระบบประมวลผลเพื่อทำการประเมินสถานการณ์ และใช้ผลลัพธ์เพื่อประกาศเตือนภัยล่วงหน้าต่อประชาชนได้อย่างถูกต้องแม่นยำและทันเวลา
 
        ประการที่สอง คือ การออกแบบและจัดทำระบบเทคโนโลยีสารสนเทศเพื่อประเมินผลกระทบอันจะเกิดจากภัยพิบัติ (Disaster Consequential Assessment)ซึ่งช่วยทำนายบริเวณที่จะได้รับผลกระทบ ลักษณะและความรุนแรงของผลกระทบ รวมไปถึงการจัดเตรียมทรัพยากร ดังเช่น กองกำลังกู้ภัย แพทย์ อาหาร ยา ยานพาหนะ และเส้นทางที่จะสามารถเข้าถึงบริเวณที่จะประสบภัย อันจะช่วยให้การปฏิบัติงานกู้ภัยภายหลังจากที่เกิดภัยพิบัติเป็นไปได้อย่างมีประสิทธิภาพ ลดความสูญเสียต่อชีวิตและทรัพย์สินของประชาชนภายหลังจากการเกิดภัยพิบัติ

         การให้ความรู้ การสร้างความตระหนัก การฝึกซ้อมการเตือนภัยและหนีภัยเป็นประจำ จึงเป็นเรื่องจำเป็น ทั้งนี้เพื่อฝึกฝนให้เจ้าหน้าที่และประชาชนเกิดความคุ้นเคย มีความรู้ความเข้าใจในลักษณะของภัยพิบัติ และเพื่อให้ประชาชนมีสติไม่ตื่นตระหนกขณะเกิดภัย สามารถแจ้งเตือนภัยและหลบหนีจากภัยพิบัติได้ [๕]
 

        สืบเนื่องจากเหตุการณ์แผ่นดินไหวขนาด ๙.๓ ริกเตอร์ บริเวณตะวันตกเฉียงเหนือของเกาะสุมาตรา ทำให้เกิดสึนามิโถมกระหน่ำเข้าสู่ชายฝั่งทะเลอันดามันของประเทศไทยจนเป็นเหตุให้มีผู้เสียชีวิตทั้งชาวไทยและชาวต่างชาติกว่า ๕,๓๙๖ คน นับเป็นมหันตภัยที่รุนแรงที่สุดที่เคยมีในประเทศไทย ดังนั้นรัฐบาลไทยจึงได้ก่อตั้งศูนย์เตือนภัยพิบัติแห่งชาติขึ้นเมื่อวันที่ ๓๐ พฤษภาคม พ.ศ.๒๕๔๘ ภายใต้ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยการบริหารการเตือนภัยพิบัติแห่งชาติ พ.ศ.๒๕๔๘ โดยทำหน้าที่เป็นศูนย์บัญชาการแจ้งเตือนภัย ไปยังประชาชนทั่วประเทศ ดังนั้นศูนย์เตือนภัยพิบัติแห่งชาติ จึงได้นำเอาระบบหอเตือนภัยมาใช้ ซึ่งมีลำดับเหตุการณ์สำคัญ ดังนี้

                ตารางที่ ๙.๑ เหตุการณ์สำคัญของการสื่อสารกับหอเตือนภัย

[๑] ศูนย์เตือนภัยพิบัติแห่งชาติ, “แผนงานโครงการติดตั้งระบบเตือนภัยในพื้นที่เสี่ยงภัยระยะที่ ๒,” ๑ พฤษภาคม ๒๕๔๙

[๒] ศูนย์เตือนภัยพิบัติแห่งชาติ, “แผนงานโครงการติดตั้งระบบเตือนภัยในพื้นที่เสี่ยงภัยระยะที่ ๑,” ๒๐ กันยายน ๒๕๔๘

[๓] USA, “National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA), 29 March 2008 < http://www.noaa.gov>

[๔] USA, “Pacific Tsunami Warning Center (PTWC), 29 March 2008 < http://www.prh.noaa.gov/ptwc>

[๕] USA, “Federal Emergency Management Agency (FEMA), 29 March 2008 < http://www.fema.gov >