การคาดการณ์อนาคต หรือการมองอนาคต (foresight)

          กระบวนการที่ดำเนินอย่างเป็นระบบในการมองไปในอนาคต ของวิทยาศาสตร์เทคโนโลยี เศรษฐกิจและสังคม เพื่อการส่งเสริมให้เอื้อประโยชน์
          สูงสุดแก่เศรษฐกิจสังคม และสิ่งแวดล้อม หลักสำคัญของการมองอนาคต เป็นการดำเนินการที่เป็นระบบ มีขั้นตอนชัดเจนและมีส่วนร่วมจากผู้ที่มี
          ส่วนร่วมเป็นเจ้าของ (stakeholders) เพื่อให้เข้าใจถึง แรงผลักดันต่างๆ ทั้งที่เห็นชัด และที่ยังไม่เห็นชัด ซึ่งจะกำหนดรูปแบบของอนาคต และทำ
          ให้เห็นแนวทางที่จะต้องดำเนินการในอนาคต สำหรับวิธีที่นำมาใช้ในกระบวนการคาดการณ์อนาคต มีหลายรูปแบบ เช่น การสำรวจเดลฟี (Delphi
          survey) การสร้างแผนที่นำทาง (roadmapping) เป็นต้น

  แผนที่นำทางเทคโนโลยี (technology roadmap)

          เทคนิคการมองอนาคต ที่มีประสิทธิภาพสูงในการสนับสนุนการมองอนาคต เพื่อวางแผนภายในองค์กรอุตสาหกรรม หรือประเทศรวมถึงการจัดการ
          เทคโนโลยีเพื่อนำไปสู่การปฏิบัติที่ชัดเจนการสร้างแผนที่นำทางเป็นวิธีที่ถูกนำมาใช้อย่างกว้างขวางในอุตสาหกรรม และในระยะหลังแผนที่นำทาง
          ถูกนำมาใช้ เพื่อสนับสนุนโครงการคาดการณ์อนาคต ทั้งในระดับชาติและระดับภาคธุรกิจอุตสาหกรรม

 

         แผนที่นำทางเทคโนโลยีเป็นเทคนิคหนึ่งของการคาดการณ์อนาคต (foresight) ที่มีศักยภาพสูงในการสนับสนุนการกำหนดวิสัยทัศน์ เป้าหมาย  การกำหนดกลยุทธ์ทางธุรกิจ ผลิตภัณฑ์และเทคโนโลยีขององค์กร รวมทั้งเป็นเครื่องมือ สำหรับการวางแผนการจัดสรรทรัพยากรขององค์กร โดยแผนที่เทคโนโลยีจะแสดงมิติด้านเวลาอย่างชัดเจน เพื่อให้มั่นใจได้ว่าการพัฒนาเทคโนโลยี ผลิตภัณฑ์ บริการ ธุรกิจและตลาดจะดำเนินไปอย่างมีประสิทธิผลภายใต้กรอบเวลาที่ตรงกัน แผนที่เทคโนโลยีนำเสนอวิธีการวาดผังเส้นทางการเคลื่อนย้าย จากสถานะปัจจุบันของธุรกิจ หรือกิจกรรม ในแต่ละระดับชั้นสู่วิสัยทัศน์หรือเป้าหมายในระยะยาวรวมทั้งแสดงให้เห็นจุดเชื่อมโยงระหว่างระดับชั้นต่างๆ อย่างเป็นระบบโดยแผนที่เทคโนโลยีจำเป็นต้องเป็นข้อมูลปัจจุบันและปรับปรุงให้ทันสมัยและทันเหตุการณ์อยู่เสมอ ซึ่งในทางปฏิบัตินั้นควรมีการปรับปรุงแผนที่เป็นระยะ นอกเหนือจากการได้แผนที่เทคโนโลยี กระบวนการจัดทำแผนที่เทคโนโลยียังเปิดโอกาสให้มีการสื่อสารและการแบ่งบันข้อมูลกันในระหว่างผู้ที่เข้ามาร่วมในการจัดทำแผนที่เทคโนโลยีอีกด้วย

        Technology roadmapping is a technique which many organizations selected to support short-, mid-, or long-term planning and strategies. Technology roadmapping is also used for connecting to resource allocation and business management. The roadmap may be shown in many graphical formats. T-plan is a generic format composed of at least 3 key layers (1) technology, (2) product/service, and (3) market/business, along with time dimension explicitly. Technology roadmap is a systematic technique which ensures that an organization will move in the right direction to its future goal. An effective technology roadmap needs to be kept alive and rolling as usual in order to maintain up-to-date information contained in the roadmap. Besides getting a technology roadmap, the roadmapping process provides an opportunity to communicate and share information among stakeholders.

         การวางแผนเพื่อการจัดการเทคโนโลยี (technology management) สำหรับองค์กร/หน่วยงาน รวมไปถึงระดับประเทศ ผู้วางแผน/ผู้จัดการต้องเผชิญกับปัจจัยที่เปลี่ยนแปลงได้ในหลายๆ ด้าน เช่น เศรษฐกิจ สังคม สิ่งแวดล้อม และเทคโนโลยี เป็นต้น ดังนั้นจึงได้มีการพัฒนาเครื่องมือและขั้นตอนที่เหมาะสมที่เรียกว่า “การมองอนาคต/การคาดการณ์อนาคต (foresight)” ขึ้น เพื่อพยายามคาดการณ์หรือสร้างภาพจำลองให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลงที่อาจเกิดขึ้นจากปัจจัยในรูปแบบต่างๆ ในระยะยาว เช่น ๕ ปี ๑๐ ปี หรืออาจยาวนานถึง ๓๐ ปี อีกทั้งในกระบวนการคาดการณ์อนาคตยังเป็นการบ่งชี้ถึงเทคโนโลยีใหม่ๆ(technology foresight)และขอบเขตของการวิจัยในเชิงยุทธศาสตร์(strategic research)ที่เอื้ออำนวยต่อการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคม
        สำหรับเทคนิคหรือกระบวนการในการมองอนาคต/การคาดการณ์เทคโนโลยีได้ถูกพัฒนาขึ้นหลายรูปแบบ เช่น การสร้างแผนที่นำทางเทคโนโลยี (technology roadmap) การพยากรณ์อนาคตเทคโนโลยี (technology forecast) การสำรวจเดลฟี (Delphi survey) เป็นต้น [๑] โดยเครื่องมือสำหรับการมองอนาคต/การคาดการณ์เทคโนโลยีเทคนิคหนึ่งที่องค์กร/หน่วยงานต่างๆ นิยมนำมาใช้เพื่อกำหนดทิศทางเพื่อสนับสนุนการพัฒนาเทคโนโลยี และการกำหนดกลยุทธ์เพื่อนำไปสู่การมาลงมือปฏิบัติจริง รวมทั้งเพื่อการสื่อสารสร้างความเข้าใจภายในองค์กร/หน่วยงาน ได้แก่ “แผนที่นำทางเทคโนโลยี”

         แผนที่นำทางเทคโนโลยีนี้ช่วยให้การวางแผน กลยุทธ์ขององค์การ ทั้งในระดับเล็ก กลางและใหญ่ สามารถนำเอาปัจจัยด้านการตลาด ผลิตภัณฑ์และเทคโนโลยีมาใช้อำนวยประโยชน์ร่วมกันได้ มีการเชื่อมโยงกันและส่งผลต่อกัน ในลักษณะเดียวกับห่วงโซ่แห่งคุณค่า เป็นช่วงๆ ของแต่ละเวลาที่สัมพันธ์กัน เช่นเดียวกับเครื่องมือ ทางด้านการบริหารจัดการอื่นๆ ที่ใช้เป็นแผนภูมิในการวางแผนกลยุทธ์ และโครงการ (time-based structured and graphical framework) เช่น แผนภูมิเพิร์ท (Program Evaluation and Review Technique: PERT) และ Gantt planning tools [๓] เป็นต้น
       แผนที่นำทางเทคโนโลยีจะช่วยสนับสนุนภารกิจและยุทธศาสตร์ขององค์กร รวมถึงการวางแผนผลิตภัณฑ์ การแสวงหาโอกาสใหม่ การจัดสรรทรัพยากรขององค์กรอย่างมีเป้าหมาย การปรับปรุงยุทธศาสตร์และการวางแผนกลยุทธ์ตามภารกิจขององค์กร เนื่องจากแต่ละองค์กรจะมีสภาพแวดล้อมที่ต่างกันเช่น ภารกิจ วัฒนธรรมองค์กร กระบวนการดำเนินกิจกรรม ทรัพยากร ประเภทของเทคโนโลยีที่ใช้ เป็นต้น สิ่งที่ประกอบเป็นองค์กรต่างๆ ในมิติที่ซับซ้อนเหล่านี้ จะเป็นตัวแปรสำหรับการผลักดันยุทธศาสตร์และแผนกลยุทธ์ตามแนวทางของแผนที่เทคโนโลยีต่อไป ได้แก่

          ก) มิติด้านเวลา (Time) แสดงความสัมพันธ์ในแนวราบเป็นระยะสั้นในบางอุตสาหกรรม เช่น การพาณิชย์อิเล็กทรอนิกส์ (e-commerce) โปรแกรมประยุกต์ (Software) หรือระยะยาวเช่น ชั้นบรรยากาศ (Aerospace) โครงสร้างพื้นฐาน (Infrastructure) เป็นต้น
         ข) มิติต่างๆ ในแนวตั้ง (Layers) แสดงการจัดองค์กรและการแก้ปัญหา เช่น การตลาด (Market) ผลิตภัณฑ์ (Product) เทคโนโลยี (Technology) การวิจัยและพัฒนา (Research & Development)
          ค) มิติด้านสัญลักษณ์ (Annotation) แสดงการต่อเชื่อมสัญลักษณ์ย่อยในแผนภูมิและความสัมพันธ์
          ง) มิติด้านกระบวนการ (Process) แสดงความสัมพันธ์ของการจัดองค์กรทั้งมุมมองภายในและภายนอก ซึ่งโดยส่วนใหญ่จะขึ้นอยู่กับปัจจัย
แวดล้อม ได้แก่ การบริหารทรัพยากร วัตถุประสงค์และภารกิจ รวมถึงข้อมูลสารสนเทศที่พร้อมใช้งานในด้านการตลาดและเทคโนโลยี

สำหรับประเทศที่เป็นผู้นำในการสร้างเทคโนโลยีโทรคมนาคม การสร้างแผนที่นำทางเทคโนโลยีโทรคมนาคมปรากฏในหลายการศึกษา  โดยมีทั้งในส่วนของเทคโนโลยีสำหรับการออกแบบและพัฒนาผลิตภัณฑ์ เทคโนโลยีสำหรับการสร้างและการจัดการเครือข่ายโทรคมนาคม เทคโนโลยีสำหรับการจัดบริการโทรคมนาคม เทคโนโลยีสำหรับระบบความปลอดภัย เช่น

    ก) การศึกษา The Communications Roadmap ในปี ค.ศ. 2005 (พ.ศ. ๒๕๔๘) ภายใต้การดำเนินการของหน่วยงาน MIT Microphonics Center [๓] โดยแสดงถึงฮาร์ดแวร์ สำหรับโทรคมนาคมยุคใหม่ที่ได้รับอิทธิพลจากเล็กทรอนิกส์เชิงแสง (electronic-photonic) และการติดต่อแบบระยะสั้น ที่มีระยะทางน้อยกว่า ๑ กิโลเมตร (short-reach interconnection)

    ข) การศึกษา Technology Roadmap ภายใต้การดำเนินงานของบริษัทหัวเหว่ย (Huawei) [๖] ซึ่งเป็นบริษัทเอกชนผู้ผลิตอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์และโทรคมนาคมรายใหญ่ของจีน โดยแสดงถึงเทคโนโลยีการให้บริการและเครือข่ายโทรคมนาคมระหว่างปี ค.ศ. 2005 และ ค.ศ. 2010 (พ.ศ. ๒๕๔๘ ถึง พ.ศ. ๒๕๕๓)

 สำหรับโครงการการศึกษาสำหรับสร้างแผนที่เทคโนโลยีโทรคมนาคมในลักษณะของการคาดการณ์ และวางแผนอนาคตเทคโนโลยีโทรคมนาคมในประเทศไทย เช่น โครงการศึกษา “การวิจัยและพัฒนาเทคโนโลยีและอุตสาหกรรมโทรคมนาคมและเครือข่ายของประเทศไทย พ.ศ. ๒๕๔๘-๒๕๕๒” โดยศูนย์เทคโนโลยีอิเล็กทรอนิกส์และคอมพิวเตอร์แห่งชาติ เริ่มเมื่อปี พ.ศ. ๒๕๔๘ จากนั้นได้จัดตั้งสถาบันวิจัยและพัฒนาอุตสาหกรรมโทรคมนาคมในปี พ.ศ. ๒๕๕๐ ภายใต้สำนักงานคณะกรรมการกิจการโทรคมนาคมแห่งชาติ (กทช.) รวมทั้งมีการผลักดันให้มีการศึกษาและสร้างแผนที่การพัฒนาเทคโนโลยีโทรคมนาคมเช่นกัน